Khi Nền Móng Lung Lay: Ba Đứt Gãy Của Thế Giới Kinh Tế Đương Đại

4.1 Sợi chỉ nối ba câu chuyện

Nhìn bề ngoài, ba câu chuyện trong chuyên đề này có vẻ không liên quan: một nhà máy giày ở Hà Nội, một chuyến thăm ngoại giao Mỹ–Trung, và một khảo sát tâm lý tiêu dùng ở Mỹ.

Nhưng chúng chia sẻ một chủ đề kinh tế triết học sâu xa: sự xói mòn của nền kinh tế thực và sự trỗi dậy của nền kinh tế kỳ vọng, tài sản và địa tô.

Ở Hà Nội, tài sản sản xuất được chuyển thành địa tô đô thị. Ở Washington, chính sách thương mại bị chi phối bởi kỳ vọng về vị thế địa chính trị tương lai hơn là lợi ích thương mại hiện tại. Ở Mỹ, tâm lý người tiêu dùng bị chi phối bởi những gì họ thấy ở biển bảng xăng và nghe trên mạng xã hội — không phải bởi số liệu GDP hay bảng lương.

Trong cả ba trường hợp, kỳ vọng và nhận thức đang quyết định kết cục kinh tế không kém gì — và đôi khi hơn cả — các yếu tố vật chất nền tảng.

4.2 Vòng xoáy của tài chính hóa toàn cầu

Nhà kinh tế học Rana Foroohar, trong cuốn Makers and Takers (2016), lập luận rằng nền kinh tế Mỹ đã dịch chuyển từ mô hình tạo ra giá trị (makers) sang mô hình chiếm đoạt giá trị (takers): ngân hàng, bất động sản, và các ngành tài chính ngày càng chiếm tỷ trọng lớn hơn trong GDP, trong khi sản xuất và R&D thực sự co lại tương đối.

Điều đáng chú ý là Việt Nam và các nền kinh tế mới nổi đang đi theo đúng quỹ đạo đó — với độ trễ khoảng hai thập kỷ. Câu chuyện Giầy Đông Kinh không phải ngoại lệ — nó là dấu hiệu của một mô hình: khi giá đất đô thị tăng đủ cao, mọi mô hình sản xuất trong nội đô đều trở nên kém hiệu quả hơn so với việc bán đất hoặc phát triển bất động sản.

Câu hỏi chính sách không phải là liệu Giầy Đông Kinh có nên chuyển đổi hay không — đó là lựa chọn kinh doanh hợp lý của họ. Câu hỏi là: cấu trúc thuế, quy hoạch, và phân phối địa tô của xã hội có đang tạo ra đúng khuyến khích cho nền kinh tế sản xuất không? Hay nó đang âm thầm trợ cấp cho tư duy địa tô và trừng phạt năng lực sản xuất thực sự?

4.3 Khi địa chính trị làm hỏng kinh tế học

Câu chuyện Mỹ–Trung chỉ ra một vấn đề căn bản: chúng ta không còn sống trong thế giới mà kinh tế và địa chính trị có thể được phân tách rõ ràng.

Kể từ 1945, trật tự Bretton Woods và sau đó là WTO được xây dựng trên giả định rằng thương mại tự do là tốt cho tất cả — và vì vậy nó sẽ được duy trì bất kể bất đồng chính trị. Đó là lý do một bên có thể bán chip, bên kia mua chip, và cả hai đều giàu hơn theo lý thuyết Ricardo về lợi thế so sánh.

Giả định đó đang sụp đổ. Không phải vì Ricardo sai về kinh tế học. Mà vì chip tiên tiến không chỉ là hàng hóa kinh tế — nó là cơ sở hạ tầng của quyền lực quốc gia trong thế kỷ 21. Và không có nước nào muốn phụ thuộc vào đối thủ chiến lược cho cơ sở hạ tầng đó, dù lý thuyết thương mại nói rằng làm vậy là hiệu quả.

Kết quả là thế giới đang phân mảnh thành các khối kinh tế–công nghệ. Và sự phân mảnh này có chi phí thực — không chỉ cho Mỹ hay Trung Quốc — mà cho tất cả các nước nhỏ hơn buộc phải chọn phe, hoặc khéo léo lách giữa các phe.

4.4 Mâu thuẫn giữa sentiment và structure

Người tiêu dùng Mỹ với chỉ số niềm tin 48,2 điểm đang truyền một thông điệp: cấu trúc chi phí sinh hoạt đang ngoài tầm kiểm soát của họ.

Họ không thể kiểm soát giá xăng (phụ thuộc vào địa chính trị Trung Đông). Họ không thể kiểm soát thuế nhập khẩu (phụ thuộc vào quyết định của một tổng thống). Họ không thể kiểm soát lãi suất thế chấp (phụ thuộc vào Fed). Họ không thể kiểm soát giá thuê nhà (phụ thuộc vào thị trường bất động sản mà nguồn cung bị hạn chế bởi quy hoạch).

Trong kinh tế học phúc lợi, cảm giác mất kiểm soát này — được gọi là learned helplessness trong tài chính cá nhân — có hệ quả dự báo: người ta ngừng lập kế hoạch dài hạn, ngừng đầu tư vào tương lai, và bắt đầu hành xử ngắn hạn hơn. Tiết kiệm giảm, đầu tư vào giáo dục và nhà ở dài hạn giảm, và nếu đủ lan rộng, điều này làm xói mòn năng lực tăng trưởng tiềm năng của nền kinh tế.

---

KẾT LUẬN: NỀN KINH TẾ CỦA SỰ KHÔNG CHẮC CHẮN

Ba câu chuyện trong chuyên đề này — tài chính hóa tài sản công nghiệp, chiến tranh chip công nghệ, và khủng hoảng niềm tin tiêu dùng — đều quy tụ về một điểm chung: chúng ta đang sống trong nền kinh tế của sự không chắc chắn cấu trúc.

Không phải sự không chắc chắn tạm thời của một cuộc khủng hoảng, sau đó mọi thứ trở về bình thường. Mà là sự không chắc chắn mang tính hệ thống: không ai biết thuế quan sẽ ở đâu năm sau, không ai biết chip nào sẽ được phép bán, không ai biết giá xăng sẽ ra sao khi Hormuz mở lại hay một cuộc chiến mới bùng nổ, không ai biết chính sách tiền tệ sẽ dịch chuyển theo hướng nào khi lạm phát và tăng trưởng kéo nhau theo chiều ngược lại.

John Maynard Keynes từng phân biệt giữa risk (rủi ro có thể tính xác suất) và uncertainty (bất định không thể tính xác suất). Thị trường xử lý risk tương đối tốt. Nhưng trước uncertainty — trước sự không biết của cái không biết — thị trường và con người đều có xu hướng co lại, chờ đợi, và trì hoãn quyết định.

Đó chính là điểm mấu chốt của nền kinh tế hiện tại: không phải thiếu tiền, không phải thiếu công nghệ, không phải thiếu lao động. Mà là thiếu khung thể chế đủ ổn định để người ta tin vào tương lai đủ lâu để đưa ra các quyết định dài hạn — xây nhà máy thay vì bán đất, đàm phán thương mại thay vì đắp tường kiểm soát, lập kế hoạch tài chính thay vì chờ xem giá xăng.

Và khi niềm tin vào tương lai suy giảm đủ — như đang xảy ra đồng thời ở Hà Nội, Washington, và mọi ngôi nhà Mỹ nơi người ta nhìn thấy biển báo giá xăng — thì không cần cú sốc lớn nào thêm. Nền kinh tế sẽ tự co lại, từng quyết định nhỏ một, cho đến khi con số thống kê bắt kịp những gì tâm lý đã báo trước.

---

Chuyên đề này không đưa ra dự báo. Nó chỉ đặt câu hỏi: liệu chúng ta có đang nhìn thấy đúng thứ mình cần nhìn thấy, hay chỉ đang đọc biển báo giá xăng trong khi nền móng đang thay đổi bên dưới chân?

Chu Lâm Đức Anh
26/5/2026
Washington DC, Hoa Kỳ