GIÁO TRÌNH HÀN ĐIỆN TOÀN DIỆN

Đây là 2 phương pháp quyết định bạn có làm được các công việc “cao cấp” (inox, nhôm, ống áp lực, ô tô, hàng không) hay không. TIG đòi hỏi tay nghề cao nhất trong tất cả các phương pháp hàn hồ quang.

---

PHẦN A: HÀN TIG (GTAW) NÂNG CAO

1. Chọn điện cực Tungsten đúng — nền tảng bị xem nhẹ

Loại điện cực	Màu đầu	Thành phần	Dùng cho
Tungsten thuần	Xanh lá	99.5% W	AC, hàn nhôm cũ (ít dùng nay)
Thorium (2%)	Đỏ	W + ThO2	DC, thép carbon/hợp kim, inox — phổ biến nhất
Ceri (2%)	Xám	W + CeO2	DC dòng thấp, kim loại mỏng, dễ mồi hồ quang
Lanthanum (1.5%)	Vàng kim	W + La2O3	Đa dụng AC/DC, tuổi thọ cao, thay thế Thorium (không phóng xạ)
Zirconium	Trắng	W + ZrO2	AC, hàn nhôm/magie

Mài đầu điện cực đúng cách quyết định 50% chất lượng mối hàn TIG:

• DC (thép, inox): mài nhọn, góc mài 20-30° cho dòng thấp, 45-60° cho dòng cao — mài theo chiều dọc (longitudinal), không mài ngang vì làm hồ quang lệch
• AC (nhôm): đầu tròn (balled tip) — dòng AC tự làm tròn đầu điện cực, không cần mài nhọn

2. Chọn khí bảo vệ & lưu lượng

• Argon 100%: tiêu chuẩn cho hầu hết TIG (thép, inox, nhôm)
• Argon + Helium (khi cần): tăng nhiệt vào sâu hơn, dùng cho vật liệu dày, nhôm dày, tăng tốc độ hàn
• Lưu lượng khí: quy tắc 10 x đường kính chụp khí (cup) (lít/phút) — ví dụ chụp #6 (~9.5mm) → khoảng 8-10 l/phút. Quá nhiều khí gây xoáy loạn (turbulence), mất tác dụng bảo vệ.

3. Phân cực cho TIG

Vật liệu	Phân cực	Lý do
Thép carbon, thép hợp kim, inox	DCEN (DC-)	Ngấu sâu, điện cực bền, tập trung nhiệt vào vật liệu
Nhôm, magie	AC	Cần “làm sạch” lớp oxit trong nửa chu kỳ dương
Titan	DCEN	Tương tự thép, nhưng cần khí bảo vệ mặt sau (backing gas) tuyệt đối kín

4. Kỹ thuật tay — 2 tay phối hợp (điểm khó nhất của TIG)

• Tay thuận: giữ mỏ hàn, góc 15-20° so với phương thẳng đứng, khoảng cách điện cực-vật liệu ~ 1 lần đường kính điện cực
• Tay còn lại: cầm dây điền đầy, đưa vào vũng hàn theo nhịp — kỹ thuật phổ biến là “dip” (chấm dây vào mép trước vũng hàn, không chấm giữa vũng để tránh tạo bọt khí)
• Nhịp điệu chuẩn: mồi hồ quang → tạo vũng hàn ban đầu → chấm dây điền đầy → di chuyển nhẹ, lặp lại đều — giống nhịp “walking the cup” khi hàn ống

5. Kỹ thuật hàn ống TIG (root pass) — kỹ năng đắt giá nhất trong nghề hàn

• “Walking the cup”: tựa chụp khí (cup) lên vật liệu, lắc nhẹ qua lại theo hình chữ C khi di chuyển dọc — tạo độ ổn định cực cao, dùng nhiều trong hàn ống dầu khí
• Khí bảo vệ mặt sau (purge gas) bắt buộc khi hàn inox/titan để tránh oxy hóa mặt trong ống (sugaring — mặt trong bị đen/rỗ như đường cháy)
• Kiểm tra purge đủ bằng cách quan sát màu mặt trong: vàng nhạt = đạt, xanh/đen = purge chưa đủ, phải purge lại

---

PHẦN B: HÀN MIG/MAG (GMAW) NÂNG CAO

1. Các chế độ chuyển kim loại (Metal Transfer Modes) — kiến thức cốt lõi

Chế độ	Dòng/Áp	Đặc điểm	Ứng dụng
Short circuit (ngắn mạch)	Dòng/áp thấp	Dây chạm vào vũng hàn rồi ngắn mạch, tách giọt — ít bắn tóe khi đúng thông số	Tấm mỏng, hàn vị trí khó (đứng, trên đầu)
Globular	Dòng trung bình, CO2 cao	Giọt kim loại lớn, rơi tự do, bắn tóe nhiều	Ít ưu tiên, xảy ra khi thông số chưa tối ưu
Spray transfer	Dòng/áp cao, Ar cao	Giọt nhỏ, mịn, ổn định, ngấu sâu	Tấm dày, năng suất cao, chỉ hàn vị trí bằng
Pulsed spray	Máy có xung dòng	Kết hợp ưu điểm short-circuit + spray	Tấm mỏng-trung bình, mọi vị trí, ít bắn tóe

2. Chọn khí bảo vệ đúng theo vật liệu

Vật liệu	Hỗn hợp khí	Lý do
Thép carbon	Ar 75-80% + CO2 20-25%	Cân bằng ngấu tốt, ít bắn tóe
Thép carbon (giá rẻ)	CO2 100%	Ngấu sâu, rẻ, nhưng bắn tóe nhiều hơn
Inox	Ar 98% + CO2/O2 2%	Giữ tính chống gỉ, ổn định hồ quang
Nhôm	Ar 100% (hoặc + He)	CO2 phản ứng với nhôm nóng chảy, không dùng được

3. Thông số then chốt: quan hệ Điện áp — Dòng điện — Tốc độ dây

• Tăng tốc độ cấp dây → tăng dòng điện (2 giá trị này liên kết trực tiếp trên máy MIG)
• Điện áp điều khiển độ dài hồ quang và hình dạng mối hàn:
  • Áp thấp: hồ quang ngắn, đắp cao, hẹp, dễ dính (stubbing)
  • Áp cao: hồ quang dài, mối hàn rộng, dễ bắn tóe/rỗ khí
• Quy tắc chỉnh nhanh tại hiện trường: nghe âm thanh — đúng thông số nghe như “tiếng trứng chiên đều”; nếu nghe “bụp bụp” ngắt quãng → áp thấp hoặc tốc độ dây không khớp dòng.

4. Khoảng nhô dây (Stick-out) & khoảng cách contact tip-to-work

• Chuẩn: 10-15mm cho short-circuit, 20-25mm cho spray transfer
• Quá dài: hồ quang không ổn, điện trở tăng, dây nóng chảy sớm
• Quá ngắn: dễ bắn tóe bám đầu contact tip, giảm tuổi thọ đầu tiếp điện

5. Kỹ thuật hàn MIG nhiều lớp trên thép dày

• Lớp gốc (root): dùng short-circuit, dòng thấp, kiểm soát ngấu qua khe hở nhỏ
• Lớp điền (fill): tăng dòng, có thể chuyển sang spray nếu vị trí bằng
• Lớp phủ (cap): giảm tốc độ nhẹ, weaving nhẹ để tạo bề mặt đều, tránh cháy cạnh 2 bên

---

So sánh nhanh: khi nào chọn TIG, khi nào chọn MIG (tình huống thực tế đi làm)

Tình huống	Chọn phương pháp	Lý do
Hàn ống inox thực phẩm/dược phẩm	TIG	Yêu cầu độ sạch, không bắn tóe, mặt trong đẹp
Hàn khung nhà xưởng, kết cấu thép nhanh	MIG (hoặc FCAW)	Năng suất cao, đủ chất lượng
Hàn ống dầu khí (root pass)	TIG root + SMAW/FCAW fill	TIG cho chất lượng ngấu gốc cực cao, sau đó dùng phương pháp nhanh hơn để điền đầy
Hàn nhôm mỏng (< 3mm)	TIG	MIG dễ cháy thủng tấm mỏng, TIG kiểm soát nhiệt tốt hơn
Hàn nhôm dày, năng suất cao	MIG (pulsed)	Nhanh hơn TIG nhiều, vẫn đạt chất lượng tốt