GIÁO TRÌNH HÀN ĐIỆN TOÀN DIỆN

Đây là kiến thức phân biệt rõ nhất thợ hàn có tay nghề với thợ hàn có tay nghề + đầu óc kỹ thuật. Một thợ giỏi không chỉ hàn đẹp mà phải nhìn vào mối hàn và biết ngay tại sao nó bị lỗi để tự sửa quy trình, không cần ai chỉ.

---

1. Phân loại lỗi mối hàn theo nhóm nguyên nhân

Nguyên tắc chẩn đoán bậc thầy: mọi lỗi hàn quy về 1 trong 4 nhóm nguyên nhân:

1. Thông số điện sai (dòng/áp quá cao/thấp)
2. Kỹ thuật tay sai (góc độ, tốc độ, chiều dài hồ quang)
3. Chuẩn bị vật liệu/mối nối sai (bẩn, khe hở, vát mép)
4. Vật liệu/điện cực có vấn đề (ẩm, sai loại, nhiễm bẩn)

---

2. Các lỗi thường gặp — nguyên nhân, nhận diện, cách sửa

a) Rỗ khí (Porosity)

Nhận diện: lỗ tròn nhỏ trên bề mặt hoặc bên trong mối hàn (thấy khi cắt/X-ray)

Nguyên nhân & cách sửa:

• Que ẩm (đặc biệt 7018) → sấy que đúng cách, không để ngoài quá 4h
• Hồ quang quá dài → khí bảo vệ bị loãng, mất tác dụng → giữ hồ quang ngắn
• Vật liệu bẩn (dầu, sơn, rỉ sét, nước) → làm sạch kỹ trước khi hàn
• Gió lùa (với MIG/TIG, khí bảo vệ bị thổi bay) → che chắn, giảm khoảng cách chụp khí-vật liệu
• Tốc độ hàn quá nhanh → khí sinh ra từ thuốc bọc không kịp thoát → giảm tốc độ

b) Ngậm xỉ (Slag Inclusion)

Nhận diện: vệt đen/xám kẹt trong mối hàn nhiều lớp, thấy khi cắt ngang

Nguyên nhân & cách sửa:

• Không làm sạch xỉ hoàn toàn giữa các lớp hàn → luôn đục/chải xỉ sạch trước lớp tiếp theo
• Góc độ que sai làm xỉ chảy trước vũng hàn nóng chảy → điều chỉnh góc dẫn
• Dòng điện quá thấp, vũng hàn nguội quá nhanh khiến xỉ không nổi lên kịp → tăng dòng vừa đủ

c) Không ngấu / thiếu ngấu (Lack of Fusion / Incomplete Penetration)

Nhận diện: mối hàn không bám chắc vào vật liệu gốc, dễ phát hiện qua siêu âm/X-ray, đôi khi thấy khe hở ở chân mối hàn

Nguyên nhân & cách sửa — đây là lỗi nguy hiểm nhất vì làm giảm nghiêm trọng độ bền kết cấu:

• Dòng điện quá thấp → tăng dòng đúng theo đường kính que
• Tốc độ hàn quá nhanh, không đủ thời gian nóng chảy → giảm tốc độ
• Khe hở mối nối quá hẹp hoặc góc vát mép sai → kiểm tra chuẩn bị mối nối (fit-up) trước khi hàn
• Vát mép có lớp oxit dày (nhôm, inox) → làm sạch bằng chải/mài đúng cách

d) Nứt (Cracking) — lỗi nghiêm trọng nhất, cần hiểu sâu về luyện kim

Loại nứt	Vị trí	Nguyên nhân chính	Cách phòng tránh
Nứt nóng (Hot crack)	Giữa mối hàn, khi đang đông đặc	Lưu huỳnh/phốt pho cao trong vật liệu, mối hàn quá hẹp/sâu (tỷ lệ chiều sâu/rộng cao)	Giảm dòng, tăng chiều rộng mối hàn, chọn kim loại điền đầy phù hợp
Nứt nguội do Hydro (Cold/Hydrogen crack)	HAZ (vùng ảnh hưởng nhiệt), xuất hiện sau vài giờ/ngày	Hydro từ que ẩm, thép cứng/hợp kim cao, nguội quá nhanh	Sấy que đúng cách, nung nóng trước (preheat), dùng que hydro thấp (7018, không dùng 6010 cho thép hợp kim)
Nứt do co ngót (Crater crack)	Điểm kết thúc đường hàn	Kết thúc đột ngột, vũng hàn co lại không đều	Kỹ thuật “lấp miệng núi lửa” — dừng dần, lùi lại lấp đầy trước khi tắt hồ quang

e) Cháy cạnh (Undercut)

Nhận diện: rãnh lõm dọc theo cạnh mối hàn, làm giảm tiết diện chịu lực

Nguyên nhân & cách sửa:

• Dòng điện quá cao → giảm dòng
• Tốc độ hàn quá nhanh → giảm tốc độ, giữ hồ quang lâu hơn ở 2 cạnh khi weaving
• Góc độ que không đều, dồn nhiệt về 1 bên → cân bằng góc, giữ chậm ở điểm dừng 2 bên khi weaving

f) Bắn tóe quá nhiều (Excessive Spatter) — thường gặp ở MIG

Nguyên nhân & cách sửa:

• Điện áp quá cao so với dòng điện (dây hàn tự do quá dài trong hồ quang) → giảm điện áp hoặc tăng dòng để cân bằng
• Khí bảo vệ sai tỷ lệ (100% CO2 bắn tóe nhiều hơn Ar+CO2) → dùng hỗn hợp Ar 75-80% + CO2 20-25%
• Đầu tiếp điện (contact tip) mòn → thay mới

---

3. Quy trình chẩn đoán thực tế (checklist khi gặp lỗi)

Khi thấy mối hàn có vấn đề, đi theo trình tự này thay vì đoán mò:

1. Quan sát hình dạng lỗi → xác định loại lỗi (rỗ, nứt, ngậm xỉ, ngấu…)
2. Hỏi: lỗi xảy ra khi nào — ngay lúc hàn hay sau khi nguội? → phân biệt nứt nóng/nguội
3. Kiểm tra vật liệu điền đầy: còn mới, khô, đúng loại không?
4. Kiểm tra thông số máy: dòng/áp có đúng với đường kính que/dây không?
5. Kiểm tra chuẩn bị mối nối: sạch, đúng khe hở, đúng góc vát không?
6. Kiểm tra kỹ thuật tay: góc độ, tốc độ, chiều dài hồ quang có ổn định không?

---

4. Mẹo bậc thầy: đọc mối hàn qua âm thanh và ánh sáng hồ quang

• Hồ quang “nổ lụp bụp” không đều → dòng điện không ổn, hoặc que ẩm
• Ánh sáng hồ quang quá chói, tia lửa bắn xa → dòng quá cao
• Vũng hàn “sôi” quá mạnh, khó kiểm soát → dòng cao hoặc tốc độ quá chậm
• Vảy cá (ripple) không đều, chỗ dày chỗ mỏng → tốc độ tay không ổn định — dấu hiệu tay nghề chưa vững